<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0522"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 522 般若心经疏</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 522 般若心经疏</title> <author>唐 靖迈撰</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">522</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2022-10-12 23:43:51 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经疏</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB08504"> <charName>CBETA CHARACTER CB08504</charName> <mapping cb:dec="991544" type="PUA">U+F2138</mapping> <mapping type="unicode">U+269A8</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>焰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[舀*炎]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:03"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598a" n="0598a"/> <lb ed="X" n="0598a01"/> <lb ed="X" n="0598a02"/><cb:docNumber>No. 522</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0598a03"/><lb ed="R041" n="0425a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波罗蜜多心经疏</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0598a04"/> <lb ed="X" n="0598a05"/><lb ed="R041" n="0425a02"/><byline cb:type="other">唐 三藏法师 <name role="" type="person">玄奘</name> 译经</byline> <lb ed="X" n="0598a06"/><lb ed="R041" n="0425a03"/><byline cb:type="author">唐<name role="" type="person">大慈恩寺</name>沙门 靖迈 撰疏</byline> <lb ed="X" n="0598a07"/><lb ed="R041" n="0425a04"/><cb:div><p xml:id="pX26p0598a0701">夫至理冲微。蹄识修泯。五眼夷鉴。四智昧聆。岂以 <lb ed="X" n="0598a08"/><lb ed="R041" n="0425a05"/>寝疾寄无说表玄。告灭讫不言彰妙。然真俗虽殊。 <lb ed="X" n="0598a09"/><lb ed="R041" n="0425a06"/>无相不异。动静爰隔。離言斯同。同未始异。异未始 <lb ed="X" n="0598a10"/><lb ed="R041" n="0425a07"/>同。未始异同。自同同异。未始同异。自异异同。异自 <lb ed="X" n="0598a11"/><lb ed="R041" n="0425a08"/>异异。异不异同。同自同同。同不同异。同异未尝一。 <lb ed="X" n="0598a12"/><lb ed="R041" n="0425a09"/>真俗未讵殊。而惑者言同即谓同其异。言异即谓 <lb ed="X" n="0598a13"/><lb ed="R041" n="0425a10"/>异其同。遍计于是乎增益。圆成以之而损减。致使 <lb ed="X" n="0598a14"/><lb ed="R041" n="0425a11"/>若水洪泻。壞襄庶物。惑火炎炽。流灼群品。唯无上 <lb ed="X" n="0598a15"/><lb ed="R041" n="0425a12"/>法王。欲屛兹霄沴。斡圆镜以幽烛。朗大明于玄冥。 <lb ed="X" n="0598a16"/><lb ed="R041" n="0425a13"/>故使境不滞心。心无累境。境不滞心。境无相也。心 <lb ed="X" n="0598a17"/><lb ed="R041" n="0425a14"/>无累境。心非见也。是以至人用无见之妙慧。照无 <lb ed="X" n="0598a18"/><lb ed="R041" n="0425a15"/>相之真境。心境未始异。缘照未曾同。亡庶执于滞 <lb ed="X" n="0598a19"/><lb ed="R041" n="0425a16"/>情。夷物我于积虑。无上神咒。其在兹乎。言般若者。 <lb ed="X" n="0598a20"/><lb ed="R041" n="0425a17"/>唐言净慧。言波罗者。唐言彼岸。言蜜多者。唐称为 <lb ed="X" n="0598a21"/><lb ed="R041" n="0425a18"/>到。然慧之与岸。名相本沦。岂复染净彼此可得。寄 <lb ed="X" n="0598a22"/><lb ed="R041" n="0425b01"/>美般若。强言之矣。远相離边。是以言心。故经说云。 <lb ed="X" n="0598a23"/><lb ed="R041" n="0425b02"/>如众生心识。体虽是有。而无长短靑黄等相。又曰。 <lb ed="X" n="0598a24"/><lb ed="R041" n="0425b03"/>是身为城。心王处中。故今擧之以显中实也。然以 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598b" n="0598b"/> <lb ed="X" n="0598b01"/><lb ed="R041" n="0425b04"/>慧为名者。尽其照也。以岸为称者。极其功也。以心 <lb ed="X" n="0598b02"/><lb ed="R041" n="0425b05"/>为目者。穷其实也。照之不尽。不足以朗大明于种 <lb ed="X" n="0598b03"/><lb ed="R041" n="0425b06"/>觉。功其不极。未可以敞幽室于玄都。实之不穷。安 <lb ed="X" n="0598b04"/><lb ed="R041" n="0425b07"/>足以冥有无一真俗也。文约義包。词华旨妙。括群 <lb ed="X" n="0598b05"/><lb ed="R041" n="0425b08"/>籍之幽致。握庶典之玄枢。所以三藏讽味襟抱。往 <lb ed="X" n="0598b06"/><lb ed="R041" n="0425b09"/>还遐阻。仗之无累。此虽先译。而经目遗文。今兹重 <lb ed="X" n="0598b07"/><lb ed="R041" n="0425b10"/>翻。于以无惑。迈以志学。爰即讽持。曁今耳顺。罔敢 <lb ed="X" n="0598b08"/><lb ed="R041" n="0425b11"/>由赞。敬因心玩。聊措短怀。非敢传灯。以慕来津。</p> <lb ed="X" n="0598b09"/><lb ed="R041" n="0425b12"/><p xml:id="pX26p0598b0901">将解此经。略为四句分别。一明始无如是终阙奉 <lb ed="X" n="0598b10"/><lb ed="R041" n="0425b13"/>行所由。二明说般若意。三明教之宗旨。四分文解 <lb ed="X" n="0598b11"/><lb ed="R041" n="0425b14"/>释。</p> <lb ed="X" n="0598b12"/><lb ed="R041" n="0425b15"/><p xml:id="pX26p0598b1201">第一先明始无如是终阙奉行所由。问。寻夫玄籍 <lb ed="X" n="0598b13"/><lb ed="R041" n="0425b16"/>格言。群经靡异。首置如是等说。末繫奉行之言。遂 <lb ed="X" n="0598b14"/><lb ed="R041" n="0425b17"/>使详习之致剋谐。无尽之灯恒照。是以泥越之际。 <lb ed="X" n="0598b15"/><lb ed="R041" n="0425b18"/>尙累兹人。辨修多罗。故颂此旨。唯今至典。始无如 <lb ed="X" n="0598b16"/><lb ed="R041" n="0426a01"/>是之说。终阙奉行之言。其故何也。答。原夫鹿苑桴 <lb ed="X" n="0598b17"/><lb ed="R041" n="0426a02"/>玄。冲文未肆于贝叠。鹄林掩驾。群圣方汗于金篇。 <lb ed="X" n="0598b18"/><lb ed="R041" n="0426a03"/>故使八万法藏。奏希音于五天。十二真诠。击玄旨 <lb ed="X" n="0598b19"/><lb ed="R041" n="0426a04"/>于九有。然夫综括众经。大格唯二。一鸠群会之说。 <lb ed="X" n="0598b20"/><lb ed="R041" n="0426a05"/>如花严阿含等。二纂一会之谈。如涅槃法花等。其 <lb ed="X" n="0598b21"/><lb ed="R041" n="0426a06"/>馀列行之典。或从多会经出。则始有如是。终具奉 <lb ed="X" n="0598b22"/><lb ed="R041" n="0426a07"/>行。如仁王十地等。或从一会经来。则始无如是。终 <lb ed="X" n="0598b23"/><lb ed="R041" n="0426a08"/>阙奉行。如观音遗教等。今此经者。从摩诃般若一 <lb ed="X" n="0598b24"/><lb ed="R041" n="0426a09"/>会所流。是以始无如是。终阙奉行矣。</p> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0598c" n="0598c"/> <lb ed="X" n="0598c01"/><lb ed="R041" n="0426a10"/><p xml:id="pX26p0598c0101">第二明说般若意。意为破除遍计所执。夫群生所 <lb ed="X" n="0598c02"/><lb ed="R041" n="0426a11"/>以隔尘劳之山。沉烦惑之海者。莫不皆由人法遍 <lb ed="X" n="0598c03"/><lb ed="R041" n="0426a12"/>计之所累矣。故中论曰。有人言万物从大自在天 <lb ed="X" n="0598c04"/><lb ed="R041" n="0426a13"/>生。或韦纽天生。或世性生。自然生。及种种说我及 <lb ed="X" n="0598c05"/><lb ed="R041" n="0426a14"/>有我所。如是等无量谬执。堕于无因及以邪因断 <lb ed="X" n="0598c06"/><lb ed="R041" n="0426a15"/>常等见。不知正法。欲断如是诸邪见等。令知<persName>佛</persName>法。 <lb ed="X" n="0598c07"/><lb ed="R041" n="0426a16"/>以大乘法说因缘相。所谓一切法不生不灭毕竟 <lb ed="X" n="0598c08"/><lb ed="R041" n="0426a17"/>空无。如般若波罗蜜中说。<persName>佛</persName>告须菩提。菩萨坐道 <lb ed="X" n="0598c09"/><lb ed="R041" n="0426a18"/>场时。观十二因缘如虚空不可尽。既欲以大乘法 <lb ed="X" n="0598c10"/><lb ed="R041" n="0426b01"/>说因缘相。因缘相者。即依他所起性。及圆成实性。 <lb ed="X" n="0598c11"/><lb ed="R041" n="0426b02"/>此之二性。心言性相一切永亡。而群生惑倒。于中 <lb ed="X" n="0598c12"/><lb ed="R041" n="0426b03"/>迷谬。起于人法遍计所执。而此所执本来是无。故 <lb ed="X" n="0598c13"/><lb ed="R041" n="0426b04"/>言不生不灭毕竟空无。问。依他起性。可是因缘。圆 <lb ed="X" n="0598c14"/><lb ed="R041" n="0426b05"/>成实性。如何亦称为因缘耶。答。寄因缘门以明義 <lb ed="X" n="0598c15"/><lb ed="R041" n="0426b06"/>故。虽真如实际。亦说因缘。以圆成实不離因缘故。 <lb ed="X" n="0598c16"/><lb ed="R041" n="0426b07"/>又智度论问曰。何因缘故说般若耶。譬如<name role="" type="person">须弥山</name> <lb ed="X" n="0598c17"/><lb ed="R041" n="0426b08"/>王及以大地。不以无事及小因缘而动。今<persName>佛</persName>有何 <lb ed="X" n="0598c18"/><lb ed="R041" n="0426b09"/>大事而说般若。答。为欲宣说菩萨行故。为酬梵王 <lb ed="X" n="0598c19"/><lb ed="R041" n="0426b10"/>先所请故。为断众生诸疑结故。一切众生为结使 <lb ed="X" n="0598c20"/><lb ed="R041" n="0426b11"/>病之所恼乱。无始<anchor xml:id="nkr_note_add_0598c2001" n="0598c2001"/><anchor xml:id="beg0598c2001" n="0598c2001"/>已<anchor xml:id="end0598c2001"/>来无人治者。常为外道邪师 <lb ed="X" n="0598c21"/><lb ed="R041" n="0426b12"/>所误。<persName>佛</persName>为医王。说般若药而以疗之。为拔彼诸众 <lb ed="X" n="0598c22"/><lb ed="R041" n="0426b13"/>生等出于二边入中道。故说般若。又为长爪诸梵 <lb ed="X" n="0598c23"/><lb ed="R041" n="0426b14"/>志等于<persName>佛</persName>法中生信心故。又说诸法之实相故。为 <lb ed="X" n="0598c24"/><lb ed="R041" n="0426b15"/>如是等种种大事。故说般若波罗蜜经。</p> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599a" n="0599a"/> <lb ed="X" n="0599a01"/><lb ed="R041" n="0426b16"/><p xml:id="pX26p0599a0101">第三明教之宗旨。谓以般若实相为宗。般若即依 <lb ed="X" n="0599a02"/><lb ed="R041" n="0426b17"/>他起性。实相即圆成实性。遍计所执。一向是无。如 <lb ed="X" n="0599a03"/><lb ed="R041" n="0426b18"/>龟毛兔角。是故经云无生无灭毕竟空无等。依他 <lb ed="X" n="0599a04"/><lb ed="R041" n="0427a01"/>起性。俗谛故有。勝義故无。虽言俗有。性相名字毕 <lb ed="X" n="0599a05"/><lb ed="R041" n="0427a02"/>竟亦无。勝義性者。心言性相本自无矣。为遣俗有。 <lb ed="X" n="0599a06"/><lb ed="R041" n="0427a03"/>假于勝義而以除之。俗有既夷。勝義亦泯。斯之二 <lb ed="X" n="0599a07"/><lb ed="R041" n="0427a04"/>性。可以智冥。难以情虑。是以般若实相境平等。然 <lb ed="X" n="0599a08"/><lb ed="R041" n="0427a05"/>夫法绝群境。圣泯众知。绝群境故。于外无缘。泯众 <lb ed="X" n="0599a09"/><lb ed="R041" n="0427a06"/>知故。于内无取。于外无缘。于内无取。则内外两冥。 <lb ed="X" n="0599a10"/><lb ed="R041" n="0427a07"/>心境俱寂。复何寄于真俗哉。欲言其有。无状无形。 <lb ed="X" n="0599a11"/><lb ed="R041" n="0427a08"/>欲言其无。圣以之灵。夫言真俗如如实际法性实 <lb ed="X" n="0599a12"/><lb ed="R041" n="0427a09"/>相者强谓之矣。</p> <lb ed="X" n="0599a13"/><lb ed="R041" n="0427a10"/><p xml:id="pX26p0599a1301">第四分文解释。就此文中。总分为二。先略。後廣。略 <lb ed="X" n="0599a14"/><lb ed="R041" n="0427a11"/>中有四。初一明造修之者。二行深般若下。明习应 <lb ed="X" n="0599a15"/><lb ed="R041" n="0427a12"/>之慧。三照见五蕴下。明契证之境。四度一切苦厄 <lb ed="X" n="0599a16"/><lb ed="R041" n="0427a13"/>下。明理圆剋果。二舍利子下。重廣分别。</p> <lb ed="X" n="0599a17"/><lb ed="R041" n="0427a14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599a1701">观自在菩萨。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0599a18"/><lb ed="R041" n="0427a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599a1801">就略说之中。先解第一造修之者。言观自在菩萨 <lb ed="X" n="0599a19"/><lb ed="R041" n="0427a16"/>者。盖是登地<anchor xml:id="nkr_note_add_0599a1901" n="0599a1901"/><anchor xml:id="beg0599a1901" n="0599a1901"/>已<anchor xml:id="end0599a1901"/>上诸大士等通有此德。非止弥陀 <lb ed="X" n="0599a20"/><lb ed="R041" n="0427a17"/>之左辅也。何以明之。兹法造修。出在大般若习应 <lb ed="X" n="0599a21"/><lb ed="R041" n="0427a18"/>品中。<persName>佛</persName>对舍利子。明诸菩萨习行般若。应当思惟 <lb ed="X" n="0599a22"/><lb ed="R041" n="0427b01"/>菩萨及<persName>佛</persName>般若五蕴等。一切诸法但有名字。如我 <lb ed="X" n="0599a23"/><lb ed="R041" n="0427b02"/>众生皆不可得。以其空故。此谓一切入地菩萨习 <lb ed="X" n="0599a24"/><lb ed="R041" n="0427b03"/>行般若。应思惟观察世出世等一切诸法。但有随 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599b" n="0599b"/> <lb ed="X" n="0599b01"/><lb ed="R041" n="0427b04"/>俗假立名字。毕竟无有真俗性相。以诸法相。但是 <lb ed="X" n="0599b02"/><lb ed="R041" n="0427b05"/>遍计所执。毕竟空故。由作此解。观诸法空。于一切 <lb ed="X" n="0599b03"/><lb ed="R041" n="0427b06"/>境无有壅碍。故称观自在。旧经曰观世音。音者即 <lb ed="X" n="0599b04"/><lb ed="R041" n="0427b07"/>是音声名字。谓观诸法但有随俗假立音声名字 <lb ed="X" n="0599b05"/><lb ed="R041" n="0427b08"/>而<anchor xml:id="nkr_note_add_0599b0501" n="0599b0501"/><anchor xml:id="beg0599b0501" n="0599b0501"/>已<anchor xml:id="end0599b0501"/>。问。何以得知作此习行。是入地菩萨。非地前 <lb ed="X" n="0599b06"/><lb ed="R041" n="0427b09"/>邪。答。准经挍量。习行般若。唯除<persName>佛</persName>慧。馀悉不及。故 <lb ed="X" n="0599b07"/><lb ed="R041" n="0427b10"/>知非是地前明矣。言菩萨者。兹文略也。若具梵言。 <lb ed="X" n="0599b08"/><lb ed="R041" n="0427b11"/>应曰菩提萨埵<name role="" type="person">摩诃萨埵</name>。菩提。唐称为觉。旧或翻 <lb ed="X" n="0599b09"/><lb ed="R041" n="0427b12"/>道。谬也。问。<persName>佛陀</persName>。唐亦言觉。故以菩提为道。二名无 <lb ed="X" n="0599b10"/><lb ed="R041" n="0427b13"/>滥。殆得厥中。何言谬耶。答。<persName>佛陀</persName>盖取能证觉之者。 <lb ed="X" n="0599b11"/><lb ed="R041" n="0427b14"/>不取于觉。菩提止取能证之觉。不取于者。觉名虽 <lb ed="X" n="0599b12"/><lb ed="R041" n="0427b15"/>同。者智不一。岂可以末伽之道。而译夫菩提之觉 <lb ed="X" n="0599b13"/><lb ed="R041" n="0427b16"/>乎。是以真谛在果。<anchor xml:id="nkr_note_add_0599b1301" n="0599b1301"/><anchor xml:id="beg0599b1301" n="0599b1301"/>已<anchor xml:id="end0599b1301"/>鉴纰谬。彰之摄论。可不信欤。 <lb ed="X" n="0599b14"/><lb ed="R041" n="0427b17"/>萨埵。唐言有情。旧曰众生。误也。薄呼缮那。唐言众 <lb ed="X" n="0599b15"/><lb ed="R041" n="0427b18"/>生。有情。众生。梵语全别。不可滥翻也。摩诃。言大。萨 <lb ed="X" n="0599b16"/><lb ed="R041" n="0428a01"/>埵。言有情。谓觉有情大有情也。觉是所求。有情是 <lb ed="X" n="0599b17"/><lb ed="R041" n="0428a02"/>能求。觉者有情。名通三乘。故以大有情简之。显非 <lb ed="X" n="0599b18"/><lb ed="R041" n="0428a03"/>求中下乘觉有情也。又觉是所求境。有情是所为 <lb ed="X" n="0599b19"/><lb ed="R041" n="0428a04"/>境。谓具自他大愿。求于妙觉利有情故。又萨埵者。 <lb ed="X" n="0599b20"/><lb ed="R041" n="0428a05"/>是勇猛義。精进勇猛求于大觉。故名菩提萨埵。今 <lb ed="X" n="0599b21"/><lb ed="R041" n="0428a06"/>为此方好略。于菩下去提。萨下除埵。是以但言菩 <lb ed="X" n="0599b22"/><lb ed="R041" n="0428a07"/>萨。此通诸位。今取地上。应言摩诃萨。而文无者。为 <lb ed="X" n="0599b23"/><lb ed="R041" n="0428a08"/>存略也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0599b24"/><lb ed="R041" n="0428a09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599b2401">行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0599c" n="0599c"/> <lb ed="X" n="0599c01"/><lb ed="R041" n="0428a10"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599c0101">第二明习应之慧。言行深般若者。夫大明无相。妙 <lb ed="X" n="0599c02"/><lb ed="R041" n="0428a11"/>慧无知。无相故群相<anchor xml:id="nkr_note_add_0599c0201" n="0599c0201"/><anchor xml:id="beg0599c0201" n="0599c0201"/>已<anchor xml:id="end0599c0201"/>沦。相所不能相。无知故庶 <lb ed="X" n="0599c03"/><lb ed="R041" n="0428a12"/>知由泯。知所不能知。虽知所不能知。而圆镜幽明。 <lb ed="X" n="0599c04"/><lb ed="R041" n="0428a13"/>鉴极法界。虽相所不能相。然散影三千。垂形万有。 <lb ed="X" n="0599c05"/><lb ed="R041" n="0428a14"/>斯可谓形于无知矣。能形于无知者。岂形知之能 <lb ed="X" n="0599c06"/><lb ed="R041" n="0428a15"/>量哉。是故经曰。菩萨行般若时。不念我行般若。不 <lb ed="X" n="0599c07"/><lb ed="R041" n="0428a16"/>行般若。非不行般若。菩萨如是行。能为无量众生 <lb ed="X" n="0599c08"/><lb ed="R041" n="0428a17"/>而作益。然亦不念有是益。何以故。是菩萨不见有 <lb ed="X" n="0599c09"/><lb ed="R041" n="0428a18"/>法出法性者故。如是行般若。为最第一。最尊最勝。 <lb ed="X" n="0599c10"/><lb ed="R041" n="0428b01"/>为无有上。其为深者不亦宜乎。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0599c11"/><lb ed="R041" n="0428b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599c1101">照见五蕴等皆空<note place="inline">此疏及基师幽赞。均有等字。他本无</note>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0599c12"/><lb ed="R041" n="0428b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0599c1201">第三明契证之境。言照见五蕴等皆空者。色受想 <lb ed="X" n="0599c13"/><lb ed="R041" n="0428b04"/>行识。名为五蕴。等取十二处。十八界。十二缘起。四 <lb ed="X" n="0599c14"/><lb ed="R041" n="0428b05"/>谛。此之五种皆空。故言等皆空也。然此五蕴。皆通 <lb ed="X" n="0599c15"/><lb ed="R041" n="0428b06"/>因及果。悉聚荷众法而以成之。故通名蕴。此但聚 <lb ed="X" n="0599c16"/><lb ed="R041" n="0428b07"/>荷事也。外道诸邪。执此五种各有实体。又于五上 <lb ed="X" n="0599c17"/><lb ed="R041" n="0428b08"/>或即或離。计有自在运用之我。今言等皆空者。谓 <lb ed="X" n="0599c18"/><lb ed="R041" n="0428b09"/>遍计所执一一蕴有实体性。此执皆空。又于此五 <lb ed="X" n="0599c19"/><lb ed="R041" n="0428b10"/>若即若離我我所空。所以称皆。是故经曰。不见色 <lb ed="X" n="0599c20"/><lb ed="R041" n="0428b11"/>若生相。若灭相。若垢相。若净相。乃至识亦尔。其性 <lb ed="X" n="0599c21"/><lb ed="R041" n="0428b12"/>空故。又曰。不见色与受合。乃至不见行与识合。何 <lb ed="X" n="0599c22"/><lb ed="R041" n="0428b13"/>以故。无有法与非法合者。其性空故。此明二执皆 <lb ed="X" n="0599c23"/><lb ed="R041" n="0428b14"/>空。空中何有生灭合与不合。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0599c24"/><lb ed="R041" n="0428b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0599c2401">度一切苦厄。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600a" n="0600a"/> <lb ed="X" n="0600a01"/><lb ed="R041" n="0428b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600a0101">第四明理圆剋果。言度一切苦者。此明无馀依涅 <lb ed="X" n="0600a02"/><lb ed="R041" n="0428b17"/>槃果。谓达五蕴果空故。所以能度生死苦果。得无 <lb ed="X" n="0600a03"/><lb ed="R041" n="0428b18"/>馀依涅槃也。言度一切厄者。此明有馀依涅槃果。 <lb ed="X" n="0600a04"/><lb ed="R041" n="0429a01"/>谓达五蕴因空故。则度一切诸厄流等烦恼之缚。 <lb ed="X" n="0600a05"/><lb ed="R041" n="0429a02"/>此言厄者。通谓一切烦恼。皆能厄缚众生。非唯四 <lb ed="X" n="0600a06"/><lb ed="R041" n="0429a03"/>厄也。所以达蕴因果俱空。言是涅槃者。涅槃名解 <lb ed="X" n="0600a07"/><lb ed="R041" n="0429a04"/>脱。空等是解脱之门。门<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a0701" n="0600a0701"/><anchor xml:id="beg0600a0701" n="0600a0701"/>已<anchor xml:id="end0600a0701"/>成。所以苦厄便尽。正证 <lb ed="X" n="0600a08"/><lb ed="R041" n="0429a05"/>解脱也。问。入涅槃者。通由无相无愿。何以唯言空 <lb ed="X" n="0600a09"/><lb ed="R041" n="0429a06"/>耶。答。无执拒而拟。则大方也。夫空故无相。无相故 <lb ed="X" n="0600a10"/><lb ed="R041" n="0429a07"/>无愿。既言空矣。则万法玄同。何忧乎二不空耶。又 <lb ed="X" n="0600a11"/><lb ed="R041" n="0429a08"/>以空为首故。从可知矣。夫托生在业。缘空则生湮。 <lb ed="X" n="0600a12"/><lb ed="R041" n="0429a09"/>隐理由烦。惑<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a1201" n="0600a1201"/><anchor xml:id="beg0600a1201" n="0600a1201"/>已<anchor xml:id="end0600a1201"/>则理显。今五蕴斯空。苦厄云度。契 <lb ed="X" n="0600a13"/><lb ed="R041" n="0429a10"/>兹极灭。故其然矣。</p> <lb ed="X" n="0600a14"/><lb ed="R041" n="0429a11"/><p xml:id="pX26p0600a1401">自下第二廣明般若。文亦有四。初约遣执以明般 <lb ed="X" n="0600a15"/><lb ed="R041" n="0429a12"/>若。二以无所得故下。约就证果以明般若。三故知 <lb ed="X" n="0600a16"/><lb ed="R041" n="0429a13"/>般若下。廣歎显勝。四即说咒下。重结前经。寄咒显 <lb ed="X" n="0600a17"/><lb ed="R041" n="0429a14"/>勝。</p> <lb ed="X" n="0600a18"/><lb ed="R041" n="0429a15"/><p xml:id="pX26p0600a1801">初约遣执以明般若中。文复有二。初明所执皆空。 <lb ed="X" n="0600a19"/><lb ed="R041" n="0429a16"/>二无智亦无得下。明能证亦空。就明所执空中。法 <lb ed="X" n="0600a20"/><lb ed="R041" n="0429a17"/>门无量。今且约五门而以遣之。其五者何。一谓五 <lb ed="X" n="0600a21"/><lb ed="R041" n="0429a18"/>蕴空。二谓十二处空。三谓十八界空。四谓十二缘 <lb ed="X" n="0600a22"/><lb ed="R041" n="0429b01"/>起空。五谓四谛空。遣此五门。文即为五。此中一一 <lb ed="X" n="0600a23"/><lb ed="R041" n="0429b02"/>门。皆通遣人法二种遍计所执。如前<anchor xml:id="nkr_note_add_0600a2301" n="0600a2301"/><anchor xml:id="beg0600a2301" n="0600a2301"/>已<anchor xml:id="end0600a2301"/>辨。</p> <lb ed="X" n="0600a24"/><lb ed="R041" n="0429b03"/><p xml:id="pX26p0600a2401">第一先约五蕴以明空。其文有三。初释前见蕴空 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600b" n="0600b"/> <lb ed="X" n="0600b01"/><lb ed="R041" n="0429b04"/>之所以。二舍利子下。释前度一切苦厄所由。三是 <lb ed="X" n="0600b02"/><lb ed="R041" n="0429b05"/>故下。牒初类後。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600b03"/><lb ed="R041" n="0429b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600b0301">舍利子。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600b04"/><lb ed="R041" n="0429b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600b0401">前中言舍利子者。对扬之宾。具依梵本。应云舍利 <lb ed="X" n="0600b05"/><lb ed="R041" n="0429b08"/>弗怛罗。舍利者。是鸟名。旧翻为鸲鹆。或云身。三藏 <lb ed="X" n="0600b06"/><lb ed="R041" n="0429b09"/>云幷非也。舍利鸟者。即春莺也。似鸲鹆耳。然此之 <lb ed="X" n="0600b07"/><lb ed="R041" n="0429b10"/>鸟。极为黠慧。音声变转。纵任自在。其于众鸟蔑以 <lb ed="X" n="0600b08"/><lb ed="R041" n="0429b11"/>加也。然此方目斯鸟其名不一。不可的以一名当 <lb ed="X" n="0600b09"/><lb ed="R041" n="0429b12"/>之。故存本音耳。弗怛罗。唐的言子。为之翻之。舍利 <lb ed="X" n="0600b10"/><lb ed="R041" n="0429b13"/>是其母名。其母为性。聪敏辨捷。谓印度国方之于 <lb ed="X" n="0600b11"/><lb ed="R041" n="0429b14"/>莺。因以名焉。母先才哲。虽复逾伦。然与兄狗祉罗 <lb ed="X" n="0600b12"/><lb ed="R041" n="0429b15"/>对论。常屈于兄。及怀此子。兄常被屈。曁于八岁。凡 <lb ed="X" n="0600b13"/><lb ed="R041" n="0429b16"/>所言论。诸国论师莫有敌者。时人以母聪颖。今子 <lb ed="X" n="0600b14"/><lb ed="R041" n="0429b17"/>更逾。欲显母子聪颖。慧高群哲。故以母之嘉称。式 <lb ed="X" n="0600b15"/><lb ed="R041" n="0429b18"/>标其誉。问。今所破显。执尽理显。斯盖大士之职司。 <lb ed="X" n="0600b16"/><lb ed="R041" n="0430a01"/>非小学之尸务。今命舍利子而为对扬。岂不差根 <lb ed="X" n="0600b17"/><lb ed="R041" n="0430a02"/>耶。答。诸<persName>佛</persName>所化。菩萨名同。复何怪人。执二乘人。执 <lb ed="X" n="0600b18"/><lb ed="R041" n="0430a03"/>法情固。然舍利子于二乘中。智慧为最。今亲对<persName>佛</persName>。 <lb ed="X" n="0600b19"/><lb ed="R041" n="0430a04"/>知法性空。类励同乘。达法无性。不应执实。又<persName>佛</persName>力 <lb ed="X" n="0600b20"/><lb ed="R041" n="0430a05"/>加被。令解空除执。以励不曁也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600b21"/><lb ed="R041" n="0430a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600b2101">色不异空。空不异色。色即是空。空即是色。受想行识。 <lb ed="X" n="0600b22"/><lb ed="R041" n="0430a07"/>亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600b23"/><lb ed="R041" n="0430a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600b2301">文中第一释前见蕴空之所以。何以故。时众疑云。 <lb ed="X" n="0600b24"/><lb ed="R041" n="0430a09"/>一切众生。悉皆见知色等五蕴是其实有。今何以 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0600c" n="0600c"/> <lb ed="X" n="0600c01"/><lb ed="R041" n="0430a10"/>故言菩萨见空。故今明遍计所执色等五蕴本来 <lb ed="X" n="0600c02"/><lb ed="R041" n="0430a11"/>空无。譬目热眩。而于空中现种种色。此色与空。一 <lb ed="X" n="0600c03"/><lb ed="R041" n="0430a12"/>而无二。遍计执色亦复如是。烦恼热眩。于自心中 <lb ed="X" n="0600c04"/><lb ed="R041" n="0430a13"/>有空现色。而此色性与空不异。都无所有。故告舍 <lb ed="X" n="0600c05"/><lb ed="R041" n="0430a14"/>利子言。色不异空。若色实有与空异者。空中应有 <lb ed="X" n="0600c06"/><lb ed="R041" n="0430a15"/>五蕴。今诸菩萨。以真实正智。见遍计色蕴本自空 <lb ed="X" n="0600c07"/><lb ed="R041" n="0430a16"/>无。故言色不异空。色既不异于空。空复岂当而得 <lb ed="X" n="0600c08"/><lb ed="R041" n="0430a17"/>异色。故言空不异色。既不相异。所以言色即是空。 <lb ed="X" n="0600c09"/><lb ed="R041" n="0430a18"/>空即是色。色之与空。平等平等。无有差别。故知此 <lb ed="X" n="0600c10"/><lb ed="R041" n="0430b01"/>色本来自空。非是菩萨强观使空。若色实有不空。 <lb ed="X" n="0600c11"/><lb ed="R041" n="0430b02"/>菩萨强观使空。菩萨便成顚倒。凡夫见实。应非顚 <lb ed="X" n="0600c12"/><lb ed="R041" n="0430b03"/>倒。而实不尔。故知色空。受想行识等亦复如是者。 <lb ed="X" n="0600c13"/><lb ed="R041" n="0430b04"/>如色与空不二。馀四蕴等理亦同然。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600c14"/><lb ed="R041" n="0430b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0600c1401">舍利子。是诸法空相。不生不灭。不垢不净。不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0600c15"/><lb ed="R041" n="0430b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0600c1501">第二释前度一切苦厄所由。正由色等五蕴毕竟 <lb ed="X" n="0600c16"/><lb ed="R041" n="0430b07"/>同空。无有生灭等故。是故苦厄亦无。故云度也。就 <lb ed="X" n="0600c17"/><lb ed="R041" n="0430b08"/>此文中。凡约四门。以显同空所以度厄。有人言。色 <lb ed="X" n="0600c18"/><lb ed="R041" n="0430b09"/>等诸法定性是有。何以故。是诸智人。或谓色等诸 <lb ed="X" n="0600c19"/><lb ed="R041" n="0430b10"/>法从自体生。或谓从他生。或谓自他共生。或无因 <lb ed="X" n="0600c20"/><lb ed="R041" n="0430b11"/>生。种种说色等法生。何故言空。无有苦厄。故今<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0600c21"/><lb ed="R041" n="0430b12"/>告舍利子。是色等诸法。但有空相。而无有生。汝若 <lb ed="X" n="0600c22"/><lb ed="R041" n="0430b13"/>言色等诸法从自体生。则一法有二体。所以然者。 <lb ed="X" n="0600c23"/><lb ed="R041" n="0430b14"/>若直一体。则无有生。若言从自体生。则有自体为 <lb ed="X" n="0600c24"/><lb ed="R041" n="0430b15"/>能长生。复有所从生。故有二体。若能生之自体。复 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601a" n="0601a"/> <lb ed="X" n="0601a01"/><lb ed="R041" n="0430b16"/>有所从生。所从生无穷。若能生自体无所从生。生 <lb ed="X" n="0601a02"/><lb ed="R041" n="0430b17"/>则无从生。若无从生。则无自体生。若无自体生。是 <lb ed="X" n="0601a03"/><lb ed="R041" n="0430b18"/>无自性生。自性生无故。他性生亦无。何以故。因自 <lb ed="X" n="0601a04"/><lb ed="R041" n="0431a01"/>性故有他性。于他亦无是自性。今自性无故。他性 <lb ed="X" n="0601a05"/><lb ed="R041" n="0431a02"/>亦无。是故不应从他生。若自他性俱无。则无共生。 <lb ed="X" n="0601a06"/><lb ed="R041" n="0431a03"/>若言无因生。是则不可。何以故。有因生尙<anchor xml:id="nkr_note_add_0601a0601" n="0601a0601"/><anchor xml:id="beg0601a0601" n="0601a0601"/>已<anchor xml:id="end0601a0601"/>破壞。 <lb ed="X" n="0601a07"/><lb ed="R041" n="0431a04"/>况复无因而能有生。若无因而有生者。佈施持戒 <lb ed="X" n="0601a08"/><lb ed="R041" n="0431a05"/>应堕地狱。十恶五逆应当生天。以俱无因故。若实 <lb ed="X" n="0601a09"/><lb ed="R041" n="0431a06"/>有色等生。可说有灭。今既无色等生。则亦无灭。遍 <lb ed="X" n="0601a10"/><lb ed="R041" n="0431a07"/>计所执色等自性生灭俱无。非空如何。本为有色 <lb ed="X" n="0601a11"/><lb ed="R041" n="0431a08"/>等。所以有苦厄。今若色等既空。是以苦厄斯度。二 <lb ed="X" n="0601a12"/><lb ed="R041" n="0431a09"/>遣垢净门。以显色等同空之相。有人云。现见有漏 <lb ed="X" n="0601a13"/><lb ed="R041" n="0431a10"/>诸染色等。从垢因缘生。无漏诸净色等。从无染因 <lb ed="X" n="0601a14"/><lb ed="R041" n="0431a11"/>缘得。是则色等诸法有垢有净。既有垢净。则为不 <lb ed="X" n="0601a15"/><lb ed="R041" n="0431a12"/>空。何得而言色等诸法同于空耶。故中观论云。若 <lb ed="X" n="0601a16"/><lb ed="R041" n="0431a13"/>谓缘无果。而从缘中出。是果何不从。非缘中而出。 <lb ed="X" n="0601a17"/><lb ed="R041" n="0431a14"/>如泥中无甁。何不从乳中出。若必一向无果。无垢 <lb ed="X" n="0601a18"/><lb ed="R041" n="0431a15"/>无净。无有苦厄。则无凡圣。有大邪见过。答。子徒以 <lb ed="X" n="0601a19"/><lb ed="R041" n="0431a16"/>热眩之目睹乎空花。而岂知夫华即空哉。故中观 <lb ed="X" n="0601a20"/><lb ed="R041" n="0431a17"/>云。果从众缘生。是缘无自性。缘若无自性。是缘则 <lb ed="X" n="0601a21"/><lb ed="R041" n="0431a18"/>非有。缘自体既无。何能生于果。是故色等垢净诸 <lb ed="X" n="0601a22"/><lb ed="R041" n="0431b01"/>果。不从缘生。亦不从非缘生。以缘尙不能生。非缘 <lb ed="X" n="0601a23"/><lb ed="R041" n="0431b02"/>何能生。若非缘而能生果者。造善应堕地狱。造恶 <lb ed="X" n="0601a24"/><lb ed="R041" n="0431b03"/>应得生天。以非缘故。既色等诸法不从二生。是则 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601b" n="0601b"/> <lb ed="X" n="0601b01"/><lb ed="R041" n="0431b04"/>无色等。以无色等故。缘非缘亦无。又智度论曰。若 <lb ed="X" n="0601b02"/><lb ed="R041" n="0431b05"/>法不生不灭如虚空。云何有垢有净。譬如虚空。虽 <lb ed="X" n="0601b03"/><lb ed="R041" n="0431b06"/>万岁雨而亦不湿。虽大火烧而亦不热。何以故。本 <lb ed="X" n="0601b04"/><lb ed="R041" n="0431b07"/>自无故。谓遍计所执色等本无。故不说垢净。垢净 <lb ed="X" n="0601b05"/><lb ed="R041" n="0431b08"/>既无。何有苦厄。三遣增减门。以显色等同空之相。 <lb ed="X" n="0601b06"/><lb ed="R041" n="0431b09"/>有人云。现见色等。从因缘故增细成粗。从因缘故 <lb ed="X" n="0601b07"/><lb ed="R041" n="0431b10"/>减粗为细。既从因缘增减可得。是则不空。何为而 <lb ed="X" n="0601b08"/><lb ed="R041" n="0431b11"/>言色等皆空。度一切苦厄。答。若子之所见。其如烦 <lb ed="X" n="0601b09"/><lb ed="R041" n="0431b12"/>恼渴爱。而睹阳<g ref="#CB08504">焰</g>为水。水岂实哉。盖即空也。故摄 <lb ed="X" n="0601b10"/><lb ed="R041" n="0431b13"/>大乘为对除增益散动。是故经言色自性空等。谓 <lb ed="X" n="0601b11"/><lb ed="R041" n="0431b14"/>遍计所执色等。论其自性永无有故。既色等永无。 <lb ed="X" n="0601b12"/><lb ed="R041" n="0431b15"/>云何可说增细成粗。减粗为细也。既无增减。何有 <lb ed="X" n="0601b13"/><lb ed="R041" n="0431b16"/>苦厄。故言度一切苦厄也。</p> <lb ed="X" n="0601b14"/><lb ed="R041" n="0431b17"/><p xml:id="pX26p0601b1401">自下第三牒初类後。文即为二。先牒初。二无眼耳 <lb ed="X" n="0601b15"/><lb ed="R041" n="0431b18"/>下。是类後。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601b16"/><lb ed="R041" n="0432a01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601b1601">是故空中无色。无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601b17"/><lb ed="R041" n="0432a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601b1701">此牒初也。彼前来以四门分别色等五蕴一向同 <lb ed="X" n="0601b18"/><lb ed="R041" n="0432a03"/>空故。当知十二处等下四门。悉是遍计所执。皆亦 <lb ed="X" n="0601b19"/><lb ed="R041" n="0432a04"/>是空。所以然者。一切依他所起之性。及圆成实性。 <lb ed="X" n="0601b20"/><lb ed="R041" n="0432a05"/>本離名言分别之相。谓诸贤圣人。为令有情有所 <lb ed="X" n="0601b21"/><lb ed="R041" n="0432a06"/>趣入。遂于二性诸法。假施客名。其所施客名。互相 <lb ed="X" n="0601b22"/><lb ed="R041" n="0432a07"/>遮异而<anchor xml:id="nkr_note_add_0601b2201" n="0601b2201"/><anchor xml:id="beg0601b2201" n="0601b2201"/>已<anchor xml:id="end0601b2201"/>。论其客名。毕竟不能目法自性也。又此 <lb ed="X" n="0601b23"/><lb ed="R041" n="0432a08"/>二性诸法既離性相。一切心行所不能缘。然诸有 <lb ed="X" n="0601b24"/><lb ed="R041" n="0432a09"/>情不达名言是客。计为定实。又不达诸法无有性 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0601c" n="0601c"/> <lb ed="X" n="0601c01"/><lb ed="R041" n="0432a10"/>相。计有定实性相为心所行。如是妄计定实名相。 <lb ed="X" n="0601c02"/><lb ed="R041" n="0432a11"/>幷是遍计所执。毕竟是无。如石女儿及龟毛等。为 <lb ed="X" n="0601c03"/><lb ed="R041" n="0432a12"/>此義故。说之为空。遍计所执色等既空。所以十二 <lb ed="X" n="0601c04"/><lb ed="R041" n="0432a13"/>处等下四门遍计所执理亦同。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601c05"/><lb ed="R041" n="0432a14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601c0501">无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601c06"/><lb ed="R041" n="0432a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601c0601">第二类十二处空。所以十二通名处者。此之十二。 <lb ed="X" n="0601c07"/><lb ed="R041" n="0432a16"/>一一皆能与识作生长之门。是故名处。又此十二。 <lb ed="X" n="0601c08"/><lb ed="R041" n="0432a17"/>各各有相差别之義。所以名处。言十二者。谓六根 <lb ed="X" n="0601c09"/><lb ed="R041" n="0432a18"/>处。即眼根处乃至意根处。及六尘处。即色尘处乃 <lb ed="X" n="0601c10"/><lb ed="R041" n="0432b01"/>至法尘处。具如经列。眼以见色为義。乃至法以意 <lb ed="X" n="0601c11"/><lb ed="R041" n="0432b02"/>所行为義。如此客名。皆假施说。然诸异生不达虚 <lb ed="X" n="0601c12"/><lb ed="R041" n="0432b03"/>假。而于其中计有定实名義自性及以差别。名遍 <lb ed="X" n="0601c13"/><lb ed="R041" n="0432b04"/>计所执。即此十二遍计所执本来是空。所以称无。 <lb ed="X" n="0601c14"/><lb ed="R041" n="0432b05"/>故言无眼耳等。乃至无色声等。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601c15"/><lb ed="R041" n="0432b06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0601c1501">无眼界。乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0601c16"/><lb ed="R041" n="0432b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0601c1601">第三类十八界空。所以十八通名界者。种子義故。 <lb ed="X" n="0601c17"/><lb ed="R041" n="0432b08"/>谓阿赖耶识中诸法种子。说名为界。界是因義故。 <lb ed="X" n="0601c18"/><lb ed="R041" n="0432b09"/>又能持自性。及能持因果性義。故名为界。又摄持 <lb ed="X" n="0601c19"/><lb ed="R041" n="0432b10"/>一切法差别義。故名为界。谓地等一切诸界。虽差 <lb ed="X" n="0601c20"/><lb ed="R041" n="0432b11"/>别无量。皆十八摄。言十八者。谓六根界。即眼界乃 <lb ed="X" n="0601c21"/><lb ed="R041" n="0432b12"/>至意界。及六尘界。即色尘界乃至法尘界。如处中 <lb ed="X" n="0601c22"/><lb ed="R041" n="0432b13"/>说。幷六识界。即眼识界乃至意识界。此之十八。名 <lb ed="X" n="0601c23"/><lb ed="R041" n="0432b14"/>義自性及以差别。但假施说。而诸异生计有定实 <lb ed="X" n="0601c24"/><lb ed="R041" n="0432b15"/>名義自性及以差别。如是十八遍计所执本来是 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602a" n="0602a"/> <lb ed="X" n="0602a01"/><lb ed="R041" n="0432b16"/>空。所以称无。故言无眼界乃至无意识界也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602a02"/><lb ed="R041" n="0432b17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602a0201">无无明。亦无无明尽。乃至无老死。亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602a03"/><lb ed="R041" n="0432b18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602a0301">第四类十二缘起空。此之十二。待缘而起。故名缘 <lb ed="X" n="0602a04"/><lb ed="R041" n="0433a01"/>起。言十二者。谓无明行识。及名色六处触受爱取。 <lb ed="X" n="0602a05"/><lb ed="R041" n="0433a02"/>与有生老死。此之十二。界摄有四義。谓于因时有 <lb ed="X" n="0602a06"/><lb ed="R041" n="0433a03"/>能引所引。于果时有能生所生。言因时能引者。谓 <lb ed="X" n="0602a07"/><lb ed="R041" n="0433a04"/>无明行识缘起未生故。于今现在熏习阿赖耶识 <lb ed="X" n="0602a08"/><lb ed="R041" n="0433a05"/>心。能引无始名言名色六处触受等种子。使有感 <lb ed="X" n="0602a09"/><lb ed="R041" n="0433a06"/>果之功。言因时所引者。谓名色六处触受等种子。 <lb ed="X" n="0602a10"/><lb ed="R041" n="0433a07"/>由前无明等熏心习气力故。能令当来名色前後 <lb ed="X" n="0602a11"/><lb ed="R041" n="0433a08"/>相依。次第生起。种子得增长故。言果时能生者。谓 <lb ed="X" n="0602a12"/><lb ed="R041" n="0433a09"/>爱取有。于命终位。将与异熟随顺贪欲随一业习 <lb ed="X" n="0602a13"/><lb ed="R041" n="0433a10"/>气现前有故。能令前所引名色等感异熟。言果时 <lb ed="X" n="0602a14"/><lb ed="R041" n="0433a11"/>所生者。谓生老死。由前能生随顺贪欲随一业习 <lb ed="X" n="0602a15"/><lb ed="R041" n="0433a12"/>气现前有故。随于一生众同分中。如先所引名色 <lb ed="X" n="0602a16"/><lb ed="R041" n="0433a13"/>等异熟生起。名生老死。然此十二缘起。有两种顺 <lb ed="X" n="0602a17"/><lb ed="R041" n="0433a14"/>次第。有两种逆次第。今此文意。但明两种顺次第。 <lb ed="X" n="0602a18"/><lb ed="R041" n="0433a15"/>一谓杂染顺次第。谓无明缘行。乃至生缘老死。二 <lb ed="X" n="0602a19"/><lb ed="R041" n="0433a16"/>淸净顺次第。谓无明灭故行灭。乃至生灭故老死 <lb ed="X" n="0602a20"/><lb ed="R041" n="0433a17"/>灭。若于此两种染净十二缘起。执有定实名義自 <lb ed="X" n="0602a21"/><lb ed="R041" n="0433a18"/>性及以差别名遍计所执。今达此杂染十二缘遍 <lb ed="X" n="0602a22"/><lb ed="R041" n="0433b01"/>计所执皆空。故言无无明乃至无老死。又达此淸 <lb ed="X" n="0602a23"/><lb ed="R041" n="0433b02"/>净十二缘遍计所执皆空。故言无无明尽乃至无 <lb ed="X" n="0602a24"/><lb ed="R041" n="0433b03"/>老死尽。尽即灭也。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602b" n="0602b"/> <lb ed="X" n="0602b01"/><lb ed="R041" n="0433b04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602b0101">无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602b02"/><lb ed="R041" n="0433b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602b0201">第五类四谛空。所以此四通名谛者。审实不虚。是 <lb ed="X" n="0602b03"/><lb ed="R041" n="0433b06"/>故名谛。言苦谛者。谓有情生。及生所处。如是二种。 <lb ed="X" n="0602b04"/><lb ed="R041" n="0433b07"/>由业烦恼力所生故。业烦恼增上起故。如其次第。 <lb ed="X" n="0602b05"/><lb ed="R041" n="0433b08"/>显前二种俱是苦性。故名苦谛。言集谛者。谓诸烦 <lb ed="X" n="0602b06"/><lb ed="R041" n="0433b09"/>恼增上所生诸业。俱说名集。由此二种。而能集起 <lb ed="X" n="0602b07"/><lb ed="R041" n="0433b10"/>生死苦故。故名集谛。言灭谛者。谓所缘真如境上 <lb ed="X" n="0602b08"/><lb ed="R041" n="0433b11"/>有漏法灭。故言灭谛。名道谛者。谓诸无漏戒定慧 <lb ed="X" n="0602b09"/><lb ed="R041" n="0433b12"/>等。知苦断集。证灭修道。运用无壅。故名道谛。若于 <lb ed="X" n="0602b10"/><lb ed="R041" n="0433b13"/>此四执有定实名義自性及以差别。名遍计所执。 <lb ed="X" n="0602b11"/><lb ed="R041" n="0433b14"/>今达此四遍计所执一切皆空。故言无苦集灭道。 <lb ed="X" n="0602b12"/><lb ed="R041" n="0433b15"/>上来第一明所执皆空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602b13"/><lb ed="R041" n="0433b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602b1301">无智。亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602b14"/><lb ed="R041" n="0433b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602b1401">第二明能证亦空。言无智者。谓能观智空。言无得 <lb ed="X" n="0602b15"/><lb ed="R041" n="0433b18"/>者。谓所空境空。初言无智者。谓能观蕴处等般若。 <lb ed="X" n="0602b16"/><lb ed="R041" n="0434a01"/>本離名言及以性相。若执般若以为定实。此亦即 <lb ed="X" n="0602b17"/><lb ed="R041" n="0434a02"/>是遍计所执。今遣此定性之智为空。故言无智。言 <lb ed="X" n="0602b18"/><lb ed="R041" n="0434a03"/>无得者。谓蕴处等遍计所执本来自空。非由菩萨 <lb ed="X" n="0602b19"/><lb ed="R041" n="0434a04"/>强观使空。然後证得蕴处等空。故言无得。故大品 <lb ed="X" n="0602b20"/><lb ed="R041" n="0434a05"/>经曰。菩萨行般若时。行亦不受。不行亦不受。非行 <lb ed="X" n="0602b21"/><lb ed="R041" n="0434a06"/>非不行亦不受。不受亦不受。以般若自性不可得 <lb ed="X" n="0602b22"/><lb ed="R041" n="0434a07"/>故。又以一法性无所有。不随诸法行。不受诸法相 <lb ed="X" n="0602b23"/><lb ed="R041" n="0434a08"/>故。又上来为破于蕴处等起定实遍计所执。故借 <lb ed="X" n="0602b24"/><lb ed="R041" n="0434a09"/>空以遣之。恐人即以空为究竟所证得境。故今遣 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0602c" n="0602c"/> <lb ed="X" n="0602c01"/><lb ed="R041" n="0434a10"/>之。明此空者亦复非是所证得境。故中观论曰。大 <lb ed="X" n="0602c02"/><lb ed="R041" n="0434a11"/>圣说空法。为離诸见故。若复见于空。诸<persName>佛</persName>所不化。 <lb ed="X" n="0602c03"/><lb ed="R041" n="0434a12"/>何以故。本为有病。借空以除。有病既除。空亦自止。 <lb ed="X" n="0602c04"/><lb ed="R041" n="0434a13"/>如雹摧草。草死雹消。若其不然。捨有取无。譬犹逃 <lb ed="X" n="0602c05"/><lb ed="R041" n="0434a14"/>峰趣壑。俱不免于患。如何可自止。</p><p xml:id="pX26p0602c0514" cb:place="inline">上来寄就遣 <lb ed="X" n="0602c06"/><lb ed="R041" n="0434a15"/>执约因门以明般若。</p> <lb ed="X" n="0602c07"/><lb ed="R041" n="0434a16"/><p xml:id="pX26p0602c0701">自下第二寄就显证约果门以明般若。因则无依 <lb ed="X" n="0602c08"/><lb ed="R041" n="0434a17"/>无得。果则无相。无相般若。未曾因果。为化有情。假 <lb ed="X" n="0602c09"/><lb ed="R041" n="0434a18"/>作因果名说。就此文中。复有其二。初明依般若故 <lb ed="X" n="0602c10"/><lb ed="R041" n="0434b01"/>得涅槃。二明依般若故得菩提。此亦假言依般若 <lb ed="X" n="0602c11"/><lb ed="R041" n="0434b02"/>得菩提耳。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602c12"/><lb ed="R041" n="0434b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0602c1201">以无所得故。菩提萨埵。依般若波罗蜜多故。心无罣 <lb ed="X" n="0602c13"/><lb ed="R041" n="0434b04"/>碍。无罣碍故。无有恐怖。远離顚倒梦想。究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0602c14"/><lb ed="R041" n="0434b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0602c1401">前中又五。初牒前起後。故言以无所得故。二明能 <lb ed="X" n="0602c15"/><lb ed="R041" n="0434b06"/>依之人。故言菩提萨埵。三明所依般若。四明开解 <lb ed="X" n="0602c16"/><lb ed="R041" n="0434b07"/>脱门。五正明契证解脱。初三前<anchor xml:id="nkr_note_add_0602c1601" n="0602c1601"/><anchor xml:id="beg0602c1601" n="0602c1601"/>已<anchor xml:id="end0602c1601"/>说。第四明开解 <lb ed="X" n="0602c17"/><lb ed="R041" n="0434b08"/>脱门。无有罣碍者。即空解脱门。谓达诸法自他俱 <lb ed="X" n="0602c18"/><lb ed="R041" n="0434b09"/>空。则能观之智。不为有性之所罣碍也。言无罣碍 <lb ed="X" n="0602c19"/><lb ed="R041" n="0434b10"/>故无有恐怖者。此明无相解脱门。由证诸法自他 <lb ed="X" n="0602c20"/><lb ed="R041" n="0434b11"/>俱空故。则知诸法无相。所以然者。若不知诸法无 <lb ed="X" n="0602c21"/><lb ed="R041" n="0434b12"/>相。外为相碍。内多恐怖。若证诸法无相。外不为相 <lb ed="X" n="0602c22"/><lb ed="R041" n="0434b13"/>碍。内则无有恐怖也。远離顚倒梦想者。明无愿解 <lb ed="X" n="0602c23"/><lb ed="R041" n="0434b14"/>脱门。由证法无性。外不为相碍。内无恐怖故。达知 <lb ed="X" n="0602c24"/><lb ed="R041" n="0434b15"/>诸法但是顚倒。犹如梦想。虚妄不实。所以远離。不 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0603a" n="0603a"/> <lb ed="X" n="0603a01"/><lb ed="R041" n="0434b16"/>起愿求也。究竟涅槃者。正明解脱果。上空无相愿。 <lb ed="X" n="0603a02"/><lb ed="R041" n="0434b17"/>但是所入解脱之门。由此门故。便能趋入究竟涅 <lb ed="X" n="0603a03"/><lb ed="R041" n="0434b18"/>槃解脱之处也。亦可无有罣碍。明得法空。由达法 <lb ed="X" n="0603a04"/><lb ed="R041" n="0435a01"/>无性故。智无滞碍。无有恐怖。明得人空。由不计我 <lb ed="X" n="0603a05"/><lb ed="R041" n="0435a02"/>故。内无恐怖。远離顚倒者。重牒人空。远離梦想者。 <lb ed="X" n="0603a06"/><lb ed="R041" n="0435a03"/>重牒法空。由于二空通达无累。故能究竟证涅槃矣。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603a07"/><lb ed="R041" n="0435a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603a0701">三世诸<persName>佛</persName>。依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0603a08"/><lb ed="R041" n="0435a05"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603a09"/><lb ed="R041" n="0435a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603a0901">第二明由依般若能证菩提。文中有三。初明能依 <lb ed="X" n="0603a10"/><lb ed="R041" n="0435a07"/>之人。前得涅槃。寄就菩萨。明从因至果。今得菩提。 <lb ed="X" n="0603a11"/><lb ed="R041" n="0435a08"/>假就诸<persName>佛</persName>。明果由因得。此即影略互显门也。二依 <lb ed="X" n="0603a12"/><lb ed="R041" n="0435a09"/>般若下。明所依之般若。三正明所得菩提。菩提之 <lb ed="X" n="0603a13"/><lb ed="R041" n="0435a10"/>言。此翻为觉。旧言道者。谬也。但觉通三乘。二乘觉 <lb ed="X" n="0603a14"/><lb ed="R041" n="0435a11"/>有上。故以阿耨多罗言简之。阿此言无。耨多罗言 <lb ed="X" n="0603a15"/><lb ed="R041" n="0435a12"/>上。三藐言正。三言等。菩提言觉。谓无上正等觉也。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603a16"/><lb ed="R041" n="0435a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603a1601">故知般若波罗蜜多。是大神咒。是大明咒。是无上咒。 <lb ed="X" n="0603a17"/><lb ed="R041" n="0435a14"/>是无等等咒。能除一切苦。真实不虚。故说般若波罗 <lb ed="X" n="0603a18"/><lb ed="R041" n="0435a15"/>蜜多咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603a19"/><lb ed="R041" n="0435a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603a1901">第三廣歎显勝。文中有三。初四句正歎。由依般若。 <lb ed="X" n="0603a20"/><lb ed="R041" n="0435a17"/>能治二执。能证二果故。故知般若是大神咒等。夫 <lb ed="X" n="0603a21"/><lb ed="R041" n="0435a18"/>为咒者。以灭恶生善故。能消四魔怨敌。故言是大 <lb ed="X" n="0603a22"/><lb ed="R041" n="0435b01"/>神咒。能破二种痴障。故言是大明咒。此二歎能灭 <lb ed="X" n="0603a23"/><lb ed="R041" n="0435b02"/>恶。一切善中无有过失。故言是无上咒。<persName>佛</persName>为众圣 <lb ed="X" n="0603a24"/><lb ed="R041" n="0435b03"/>中尊。名为无等。从般若生。故般若名无等等。是故 <pb ed="X" xml:id="X26.0522.0603b" n="0603b"/> <lb ed="X" n="0603b01"/><lb ed="R041" n="0435b04"/>经云。诸<persName>佛</persName>所师。所谓法也。以法常故。诸<persName>佛</persName>亦常。此 <lb ed="X" n="0603b02"/><lb ed="R041" n="0435b05"/>二歎能生善。二能除下。释成歎意。谓能除诸苦。证 <lb ed="X" n="0603b03"/><lb ed="R041" n="0435b06"/>二真实。此事不虚。故歎为神咒等。三故说下。结彼 <lb ed="X" n="0603b04"/><lb ed="R041" n="0435b07"/>般若得名咒所由。正由具前灭恶生善四義。故说 <lb ed="X" n="0603b05"/><lb ed="R041" n="0435b08"/>般若名之为咒。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603b06"/><lb ed="R041" n="0435b09"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0603b0601">即说咒曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0603b0605" cb:place="inline">揭谛。揭谛。波罗揭谛。波罗僧揭谛。菩提 <lb ed="X" n="0603b07"/><lb ed="R041" n="0435b10"/>萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603b08"/><lb ed="R041" n="0435b11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0603b0801">第四重擧前经歎以显勝。即名经为咒。非于经外 <lb ed="X" n="0603b09"/><lb ed="R041" n="0435b12"/>别有咒也。其如六门陀罗尼咒。还摄前经以为六 <lb ed="X" n="0603b10"/><lb ed="R041" n="0435b13"/>门耳。既以经为咒。然诸经咒词所有文字。皆为诸 <lb ed="X" n="0603b11"/><lb ed="R041" n="0435b14"/><persName>佛</persName>菩萨威神力加被。一一字句亦摄多義。若翻就 <lb ed="X" n="0603b12"/><lb ed="R041" n="0435b15"/>此方言字。或增或减。于義有缺。诵无良验。为此不 <lb ed="X" n="0603b13"/><lb ed="R041" n="0435b16"/>翻。或别告鬼神及诸天旁生。所有言音。多非印度 <lb ed="X" n="0603b14"/><lb ed="R041" n="0435b17"/>常词。是以不翻。诸经中咒。例悉不翻。皆为此耳。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0603b15"/> <lb ed="X" n="0603b16"/><lb ed="R041" n="0435b18"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波罗蜜多心经疏<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0598c2001" to="#end0598c2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0599a1901" to="#end0599a1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0599b0501" to="#end0599b0501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0599b1301" to="#end0599b1301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0599c0201" to="#end0599c0201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0600a0701" to="#end0600a0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0600a1201" to="#end0600a1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0600a2301" to="#end0600a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0601a0601" to="#end0601a0601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0601b2201" to="#end0601b2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0602c1601" to="#end0602c1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0598c2001" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0598c2001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0599a1901" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599a1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0599b0501" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599b0501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0599b1301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599b1301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0599c0201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0599c0201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0600a0701" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0600a1201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0600a2301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0600a2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0601a0601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0601a0601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0601b2201" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0601b2201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0602c1601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0602c1601">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>